Cảm nhận cơ thể là yếu tố không thể thiếu đối với sự phát triển thần kinh não bộ của trẻ. Đâu là ý nghĩa thực sự khiến Soroban được lưu truyền qua nhiều thế hệ?

Koji Kurusu là ai?

Người đứng đầu Tập đoàn Azalee (gồm pháp nhân giáo dục Azalee Gakuen — 学校法人アゼリー学園, pháp nhân phúc lợi xã hội Kōjukai — 社会福祉法人江寿会 và pháp nhân y tế Tokyo Heiseikai — 医療法人社団東京平成会). Tiến sĩ y khoa.

Năm 1999, ông mở cơ sở dưỡng lão chăm sóc đặc biệt Azalee Edogawa. Năm 2000, ông mở Phòng khám Shin-Koiwa Heisei.

Sau đó, ông thành lập trường chuyên môn về phục hồi chức năng, nhà trẻ và các cơ sở khác, vận hành ba lĩnh vực phúc lợi, y tế và giáo dục trong một mô hình thống nhất.

Hiện ông điều hành nhiều cơ sở chăm sóc người cao tuổi, cơ sở chăm sóc trẻ và chăm sóc học sinh sau giờ học tại khu vực Kantō.

Ông từng phụ trách phục hồi chức năng cho ông Yukio Funai (船井幸雄), nhà tư vấn quản trị và người sáng lập Viện Nghiên cứu Tổng hợp Funai.

Vận động trí não và cơ thể cùng lúc giúp trẻ phát triển, đồng thời phòng ngừa sa sút trí tuệ ở người cao tuổi

Numata: Hôm nay, chúng tôi có dịp đón tiếp bác sĩ Koji Kurusu. Tập đoàn Azalee do ông đứng đầu cung cấp dịch vụ dựa trên ba trụ cột “phúc lợi”, “y tế” và “giáo dục”. Thoạt nhìn, người cao tuổi và trẻ em dường như thuộc hai lĩnh vực hoàn toàn khác nhau. Ông nghĩ sao về điều này?

Kurusu: Trẻ em đang ở giai đoạn phát triển và dần hình thành nhiều chức năng khác nhau. Ngược lại, người cao tuổi lại từng bước mất đi những gì mình đã có. Quả thực, hai quá trình có vẻ đối lập. Ở đại học, tôi học sinh lý học thần kinh và nghiên cứu cách ngăn sa sút trí tuệ tiến triển. Khi xem xét sự phát triển của hệ thần kinh, cần lưu ý đến các giai đoạn phát triển ở trẻ. Từ đó, tôi nhận thấy nguyên tắc của não bộ — vận động cơ thể góp phần phát triển thần kinh não bộ, đồng thời giúp phòng ngừa sa sút trí tuệ — đều đúng với cả trẻ em lẫn người cao tuổi.

Numata: Ra là vậy. Từ trước, thể dục vốn được đặt cùng trí dục và đức dục thành ba mặt giáo dục không thể thiếu đối với con người.

Kurusu: Người xưa đã biết qua kinh nghiệm rằng não bộ không chỉ cần giáo dục trí tuệ mà còn cần vận động cơ thể. Theo nghĩa đó, Soroban, với các thao tác bằng bàn tay và ngón tay, mang lại kích thích rất tốt cho não bộ xét từ góc độ sinh lý học thần kinh. Để phòng ngừa sa sút trí tuệ, có một phương pháp luyện tập gọi là “nhiệm vụ kép” — dual task (※), tức vừa vận động cơ thể vừa sử dụng trí óc. Soroban cũng sử dụng cả trí não lẫn cơ thể như vậy.

Numata: Có phương pháp luyện tập gọi là nhiệm vụ kép như vậy sao?

Kurusu: Khi vận động, các vùng não điều khiển chuyển động của cơ thể được hoạt hóa. Nếu đồng thời suy nghĩ, vỏ não trước trán cũng được kích thích. Thực hiện nhiệm vụ kép có thể hoạt hóa nhiều vùng não cùng một lúc. Ngược lại, khi sa sút trí tuệ bắt đầu xuất hiện và vùng giữa của vỏ não trước trán suy giảm, khả năng làm nhiều việc cùng lúc dần trở nên khó khăn. Đặc biệt, người bệnh dễ thấy ngại những hoạt động cần lên kế hoạch, chẳng hạn như nấu ăn.

Numata: Thực ra, đôi khi chúng tôi nhận được câu hỏi từ người cao tuổi rằng: “Tôi có thể học Soroban được không?”

Kurusu: Một bài tập nhiệm vụ kép là vừa đi bộ vừa tính nhẩm. Người tập nghe đề rồi giải trong đầu khi đang đi bộ; về bản chất, cũng giống với Soroban, phải không? Những kích thích như vậy đương nhiên quan trọng không chỉ với người cao tuổi mà cả với trẻ em. Trong quá trình phát triển của trẻ, từ 3 đến 6 tuổi được gọi là giai đoạn then chốt, khi hệ thần kinh phát triển mạnh nhất. Việc tạo ra nhiều kích thích trong giai đoạn này rất quan trọng. Những phương pháp tồn tại từ lâu như Soroban đều có lý do để được duy trì.

Numata: Người ta thường coi học tập và vận động là hai việc tách biệt. Nhưng nghĩ kỹ thì chính chúng ta cũng đang cử động các ngón tay và cơ thể để đưa kích thích đến não bộ.

Kurusu: Ngay cả chữ Hán hay từ vựng tiếng Anh, chúng ta cũng ghi nhớ bằng cách viết ra. Tôi không học Soroban, nhưng có những người từng học Soroban vẫn cử động ngón tay khi tính nhẩm. Vì họ có hình ảnh trong đầu, có lẽ hoạt động tư duy đã mở rộng từ bán cầu não trái sang bán cầu não phải.

Numata: Soroban dựa trên luyện tập lặp đi lặp lại nên thường bị xem là cách học đối lập với việc nuôi dưỡng khả năng sáng tạo. Tuy nhiên, luyện tập lặp lại giúp nâng cao tư duy logic, để cuối cùng đi đến sáng tạo, phải không ạ?

Kurusu: Chắc chắn là vậy. Để khai mở hoạt động của não phải, cần có những bước giống như khởi động, và các động tác đơn điệu đóng vai trò quan trọng trong quá trình khởi động ấy.

Hệ thần kinh của trẻ đạt 90% mức phát triển vào năm 6 tuổi

Trong quá trình trưởng thành, chiều cao và các cơ quan của trẻ phát triển đáng kể. Biểu đồ thể hiện mức độ tăng trưởng đó được gọi là “đường cong tăng trưởng Scammon”.

Đường biểu diễn hệ thần kinh thể hiện sự tăng trưởng của hệ thần kinh và các cơ quan cảm giác như não, tủy sống và cơ quan thị giác. Hệ này phát triển rất nhanh ngay từ lúc mới sinh, đạt khoảng 80% vào năm 4 tuổi và khoảng 90% vào năm 6 tuổi. Trong khi đó, sau 6 tuổi, tốc độ phát triển trở nên rất chậm; đến 12 tuổi, hệ thần kinh gần như đã đạt 100% mức phát triển.

Như vậy, có thể thấy việc tạo nhiều kích thích hơn trong giai đoạn từ 0 đến 6 tuổi, được gọi là thời kỳ vàng của sự phát triển thần kinh, có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của trẻ.

Trong giai đoạn này, những trò chơi được truyền lại từ lâu như đuổi bắt, trốn tìm hay “Daruma-san ga koronda” (trò chơi đứng im khi người quản trò quay lại) được khuyến khích, vì chúng kết hợp nhiều dạng vận động khác nhau. Chúng ta nên tạo môi trường để trẻ thoải mái thực hiện những vận động và động tác mà mình hứng thú.

Phải chăng việc học trên phiếu bài tập đang đi trước, trong khi trẻ còn thiếu trải nghiệm qua cơ thể?

Nghĩ kỹ thì việc trẻ sử dụng toàn bộ cảm nhận của cơ thể để khám phá và ghi nhớ mọi điều trong thế giới xung quanh là điều hết sức tự nhiên. Thế nhưng ngày nay, xem video trên máy tính bảng đã trở nên phổ biến, còn cơ hội vui chơi vận động lại ít đi. Chúng ta cần bảo đảm trẻ có cơ hội trải nghiệm nhiều điều khác nhau.

Numata: Tại Trường mầm non Azalee, các ông đang triển khai “STEAM trong chăm sóc, giáo dục mầm non”, một phiên bản dành cho mầm non của giáo dục STEAM (※). Xin ông chia sẻ cụ thể hơn.

Kurusu: Chúng tôi đang cùng Giáo sư Yasufumi Kawamura (川村康文) của Đại học Khoa học Tokyo phát triển chương trình. Điều giáo sư chủ động đưa vào là vận động cơ thể. Trẻ tự cắt rau, tự bóc băng dính, hoặc cho đá vào rồi lắc để làm thí nghiệm. Cảm nhận rằng mình hiểu ra điều gì đó hay sử dụng trí óc thông qua vận động là rất quan trọng. Nhắc đến giáo dục STEAM, có lẽ nhiều người hình dung những thí nghiệm khoa học. Nhưng ở giai đoạn trẻ nhũ nhi, chúng tôi tổ chức trò chơi sử dụng giác quan, để trẻ tiếp nhận nhiều loại thông tin vào não thông qua cảm giác.

Numata: Mong muốn của cha mẹ rằng như thế sẽ an toàn và thuận tiện cho con, thực ra lại có thể lấy đi cơ hội trưởng thành của trẻ. Ngày càng có nhiều em dù đã học tiểu học vẫn không biết buộc dây giày.

Kurusu: Cũng có nhiều trẻ không tự cài được cúc áo. Đây là cơ hội rất tốt để rèn luyện cảm giác ở đầu ngón tay, nhưng trẻ lại không thực hiện, nên trải nghiệm qua cơ thể cứ ít dần đi. Trong khi đó, giáo dục sớm ngày càng nóng lên và chỉ chú trọng vào giáo dục trí tuệ như làm phiếu bài tập. Tôi thấy điều này rất mất cân đối.

Vận động các ngón tay là điều không thể thiếu để phát triển khả năng kiểm soát cảm xúc

Người ta cho rằng những trẻ khéo tay thường có trạng thái cảm xúc ôn hòa.

Việc kiểm soát cảm xúc và điều khiển vận động của bàn tay, ngón tay đều do cùng một vùng não là thùy trán đảm nhiệm.

Khi thực hiện những động tác tinh vi bằng đầu ngón tay, thùy trán hoạt động tích cực. Sử dụng thùy trán lặp đi lặp lại giúp não bộ phát triển hơn. Vì thế, việc thường xuyên chơi và vận động bằng bàn tay, ngón tay trong giai đoạn hệ thần kinh phát triển trước 6 tuổi sẽ thúc đẩy sự phát triển thùy trán của trẻ.

Đương nhiên, “khả năng kiểm soát cảm xúc” do cùng vùng não này đảm nhiệm cũng được nuôi dưỡng đồng thời. Hãy lựa chọn các trò chơi phù hợp với mức độ phát triển và sở thích của trẻ, để chính trẻ cảm thấy vui thích.

Những điều được lưu truyền qua nhiều thế hệ đều mang ý nghĩa giáo dục

Cha mẹ luôn mong muốn dành những điều tốt nhất cho con, nhưng những giá trị mà cha mẹ tin là đúng chưa chắc còn tồn tại sau 30 năm nữa. Trong một thời đại biến đổi nhanh chóng, điều trẻ cần để vững bước trong cuộc sống là khả năng tự suy nghĩ. Muốn vậy, chính cha mẹ cũng cần rèn luyện năng lực tư duy của mình.

Numata: Hiện nay, đâu đâu cũng bàn về AI tạo sinh. Theo ông, trẻ cần những năng lực nào để sống trong thời đại sắp tới?

Kurusu: Tôi nghĩ người Nhật hiện nay, kể cả người lớn, còn thiếu khả năng tự suy nghĩ. Phải chăng khi có quá nhiều thông tin, cơ hội tự vận dụng trí tưởng tượng lại giảm đi? Chẳng hạn, tôi cho rằng cho trẻ nghe radio thay vì xem tivi để tập thói quen tự hình dung khung cảnh trong đầu cũng là một cách hay.

Numata: Với tivi hay Internet, dù không chủ động làm gì, thông tin vẫn đi vào mắt và tai, khiến con người trở nên thụ động.

Kurusu: Tôi cũng lo ngại rằng, khi mọi thứ trở nên quá tiện lợi, có người lại nhìn ngay cả cuộc đời mình như thể đó là chuyện của ai khác. Cũng có những người đang nghiên cứu xem quá trình số hóa và việc ít tiếp xúc hơn với thông tin ngoài môi trường số sẽ ảnh hưởng thế nào đến sự phát triển của trẻ.

Numata: Liệu chính cha mẹ cũng có thể đang cản trở khả năng suy nghĩ của con không?

Kurusu: Khi trẻ ngã và bị trầy xước ở trường mẫu giáo, có phụ huynh nói: “Có phải nhà trường quản lý an toàn chưa tốt không?” Tôi hiểu sự lo lắng đó, nhưng trong sinh hoạt tập thể, một vài vết trầy xước là chuyện bình thường. Bao bọc quá mức, lấy đi những trải nghiệm và cơ hội mà trẻ vốn nên được trải qua, là điều không tốt cho cả cha mẹ lẫn con cái.

Numata: Có nhiều trường hợp việc làm xuất phát từ mong muốn tốt cho con lại vô tình lấy đi cơ hội trưởng thành của con.

Kurusu: Nhưng điều tôi muốn mọi người ghi nhớ là chúng ta không biết những giá trị hiện tại có tiếp tục tồn tại hay không. Trong thời đại biến đổi mạnh mẽ, điều được coi là lẽ thường 30 năm trước có thể trở thành điều trái lẽ thường ngày nay. Đương nhiên, không ai đoán được những giá trị mà cha mẹ cho là tốt có còn được giữ lại sau 30 năm nữa hay không.

Numata: Chúng ta cũng phải nhớ rằng những hiểu biết được coi là lẽ thường và kinh nghiệm của người lớn có thể không còn phù hợp với tương lai mà trẻ sẽ sống.

Kurusu: Khi bắt đầu mở cơ sở dưỡng lão 20 năm trước, tôi nghĩ không có ngành nào mang tính nội địa hơn ngành này. Vậy mà hiện nay, 30% nhân viên chính thức của chúng tôi đến từ nước ngoài. Ngành cửa hàng tiện lợi cũng vậy: hơn 10 năm trước, 90% là người Nhật và 10% là người nước ngoài, nhưng nay tỷ lệ ấy đã đảo ngược. Hãy hình dung những thay đổi như vậy còn lặp lại nhiều lần trong tương lai.

Numata: Chúng ta cần luôn dành một góc trong suy nghĩ để tự hỏi: điều được cho là hiển nhiên có thực sự tuyệt đối đúng hay không?

Kurusu: Tuy nhiên, khi nói như vậy, sẽ có người cho rằng: “Chỉ vài năm nữa là có thể dịch tự động theo thời gian thực, vậy không cần học tiếng Anh nữa.” Đương nhiên, đây là vấn đề còn có thể bàn luận. Nhưng mỗi ngôn ngữ có những hệ thống khái niệm khác nhau; học tiếng Anh giúp ta tư duy bằng các khái niệm của tiếng Anh. Vì thế, việc học ngôn ngữ của một quốc gia khác vẫn có ý nghĩa.

Numata: Có những phần mà dịch máy là đủ, nhưng cũng có những phần không thể chỉ dựa vào dịch máy. Đó cũng là lý do Soroban vẫn tồn tại đến ngày nay.

Kurusu: Toàn xã hội đang có cái nhìn ngắn hạn về giáo dục trẻ em. Nhưng điều trẻ em ngày nay thực sự cần vẫn là một cơ thể khỏe mạnh, một tinh thần lành mạnh và nền giáo dục mang những giá trị bền vững. Những điều còn được giữ lại trong truyền thống, được tiếp nối qua nhiều thế hệ, hẳn phải chứa đựng một ý nghĩa cốt lõi nào đó. Tôi cho rằng việc khám phá lại những giá trị tốt đẹp ấy và tiếp tục truyền lại là vô cùng quan trọng.

Kết luận

Trước đây ở Nhật Bản, giáo dục trí tuệ, giáo dục đạo đức và giáo dục thể chất được gọi là "ba trụ cột của giáo dục" và được coi là không thể thiếu đối với giáo dục. Tuy nhiên, đến một thời điểm nào đó, giáo dục thể chất đã bị tách rời khỏi việc học tập, và việc học tập chỉ được hiểu là đọc và viết tại bàn học.

Tuy nhiên, xét đến sự phát triển của trẻ, việc chúng sử dụng trí óc trong khi vận động cơ thể là điều tự nhiên. Trẻ em sử dụng toàn bộ cơ thể để tìm hiểu về mọi thứ trên thế giới.

Trong quá trình học tập, việc sử dụng đồng thời não bộ và đầu ngón tay là điều tự nhiên. Đó là lý do tại sao các phương pháp truyền thống, như bàn tính, lại được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Cha mẹ không nên tước đoạt cơ hội học tập thể chất của con cái mà thay vào đó nên quan tâm và tạo điều kiện cho chúng trải nghiệm nhiều điều khác nhau.